Học Tiếng Anh Qua Bài Hát: Nhạc Giúp Được Gì Và Không Giúp Được Gì
Trên trang này
Playlist tiếng Anh của bạn đã chạy được vài năm. Bạn thuộc giai điệu, hát theo được nửa câu, và tới giờ vẫn không chắc câu đó nói về chuyện gì. Đây là chỗ gần như ai từng tin mình đang học tiếng Anh qua nhạc cũng dừng lại.
Nhạc có một thứ mà phim và podcast không có: nó tự lặp lại trong đầu bạn mà bạn không phải cố. Nhưng nhạc cũng mang theo vài thứ có thể dạy bạn sai, và phần lớn hướng dẫn trên mạng chỉ kể vế đẹp.
Trang này chia làm hai nửa. Nửa đầu nói thẳng nhạc làm được gì và không làm được gì, để bạn thôi trông chờ vào thứ nó không có. Nửa sau là cách chọn bài đúng với tai bạn lúc này, và một quy trình năm bước biến một bài hát thành buổi học có kiểm chứng thay vì một buổi nghe cho vui.
- Vì sao lời nhạc bám lại trong đầu
- Ba giới hạn nhạc không vượt qua được
- Chọn bài theo tai bạn, không theo bài bạn thích
- Năm bước biến một bài hát thành buổi học
- Những dạng rút gọn bạn sẽ gặp trong lời nhạc
- Từ chỗ hát theo tới chỗ nghe được
- Câu hỏi thường gặp về học tiếng Anh qua nhạc
Vì sao lời nhạc bám lại trong đầu
Bạn quên bài nghe trong sách sau hai ngày, nhưng một câu hát nghe từ hồi cấp ba thì vẫn nằm nguyên đó. Chuyện này không phải do bạn có năng khiếu âm nhạc. Nó đến từ vài đặc điểm rất cụ thể của bài hát.
Giai điệu là một cái móc để lấy chữ ra. Khi một câu tiếng Anh đi kèm một chuỗi nốt, bạn có hai đường dẫn tới nó thay vì một. Quên chữ thì giai điệu kéo chữ về, và ngược lại. Bài nghe trong sách chỉ có một đường dẫn, nên rơi là mất.
Bạn lặp lại mà không thấy chán. Đây mới là ưu thế lớn nhất. Không ai nghe đi nghe lại một đoạn hội thoại trong giáo trình hai mươi lần, nhưng nghe một bài hát hai mươi lần trong một tuần là chuyện bình thường. Số lần lặp là thứ quyết định một cụm từ có ở lại hay không, và nhạc cho bạn số lần lặp đó miễn phí.
Điệp khúc là một cụm cố định được đóng khung sẵn. Lời nhạc hay xoay quanh vài câu ngắn quay lại nhiều lần, đúng kiểu đơn vị mà trí nhớ ngôn ngữ thích: một cụm trọn nghĩa, có nhịp, có ngữ cảnh cảm xúc. Người học thường nhớ cụm dễ hơn nhớ từ lẻ, và bài hát toàn là cụm.
Có cảm xúc kèm theo. Một câu gắn với lúc bạn buồn, lúc bạn lái xe về khuya, lúc bạn thi xong, sẽ bám lâu hơn một câu trung tính đọc trong sách. Cái đuôi cảm xúc đó là thứ giáo trình không tạo ra được.
Tiếng Anh có từ riêng cho hiện tượng một đoạn nhạc kẹt trong đầu và tự phát lại: earworm. Nếu biết dùng, earworm chính là buổi ôn tập không tốn thời gian, vì nó chạy trong lúc bạn rửa bát hay xếp hàng.
Ba giới hạn nhạc không vượt qua được
Phần này quan trọng hơn phần trên, vì nó quyết định bạn đặt nhạc ở đâu trong lịch học. Nhạc là nguồn nạp từ và giữ động lực. Nhạc không phải nguồn luyện nghe hiểu, và cũng không phải nguồn học phát âm.
Phát âm trong nhạc bị kéo giãn theo nốt
Khi hát, nguyên âm bị giữ dài theo độ dài nốt, và trọng âm từ bị dời theo phách của nhạc chứ không theo trọng âm tự nhiên. Một từ ba âm tiết đặt trên ba nốt đều nhau thì trọng âm biến mất hoàn toàn. Phụ âm cuối bị nuốt để câu hát mượt. Ca sĩ cũng thường trung hoà giọng vùng khi hát, nên bạn không học được đặc điểm giọng nào cả.
Hệ quả là bạn có thể thuộc một câu hát mà đọc câu đó lên vẫn sai trọng âm. Nếu bạn muốn sửa phát âm, chỗ để làm việc đó là giọng nói chứ không phải giọng hát, và bài phát âm tiếng Anh đi vào từng âm cụ thể.
Ngữ pháp lời nhạc không phải ngữ pháp chuẩn
Lời nhạc được viết cho hợp vần và hợp nhịp, nên nó bẻ ngữ pháp thoải mái: bỏ trợ động từ, dùng ain't, dùng hai phủ định trong một câu, đảo trật tự từ, chia động từ theo cách không ai viết trong email. Nghe thì tự nhiên, chép vào bài thi thì mất điểm.
Cách xử lý không phải là tránh những bài đó, mà là biết mình đang gặp dạng nào. Bảng dạng rút gọn ở phần dưới liệt kê các trường hợp hay gặp nhất và nói rõ dạng nào dùng được khi nói, dạng nào chỉ tồn tại trong bài hát. Nếu bạn cần nền ngữ pháp chắc trước đã, phần ngữ pháp cơ bản là chỗ nên ghé.
Không có lượt nói qua lại
Bài hát là một chiều. Không ai ngắt lời, không ai hỏi lại, không có ngập ngừng, không có tiếng ồn nền, không có ai nói chồng lên. Toàn bộ những thứ làm cho nghe tiếng Anh thật khó đều bị lọc sạch khỏi bản thu phòng thu. Nghe nhạc giỏi tới đâu cũng không chuẩn bị cho bạn cái khoảnh khắc một người lạ nói nhanh một câu và chờ bạn đáp.
| Kỹ năng | Nhạc giúp được không | Vì sao |
|---|---|---|
| Nhớ từ và cụm cố định | Rất tốt | Lặp nhiều lần, có giai điệu làm móc, có cảm xúc đi kèm |
| Cảm nhịp và trọng âm câu | Một phần | Nhịp nhạc gần nhịp nói ở vài thể loại, nhưng bị nhạc áp đặt |
| Phát âm từng âm | Ít | Nguyên âm bị kéo dài, phụ âm cuối bị nuốt, giọng vùng bị trung hoà |
| Nghe hiểu tốc độ nói thật | Không | Bài hát chậm hơn lời nói và không có ngập ngừng hay ngắt lời |
| Ngữ pháp dùng được khi viết | Không | Lời nhạc bẻ ngữ pháp để hợp vần |
| Giữ thói quen tiếp xúc mỗi ngày | Rất tốt | Bạn nghe vì thích, không cần ép |
Chọn bài theo tai bạn, không theo bài bạn thích
Bài bạn thích nhất thường là bài khó nghe nhất, vì thứ làm bạn thích nó là phần nhạc chứ không phải phần chữ. Muốn học được, bài hát cần vài tính chất nghe rất khô nhưng quyết định tất cả: tempo vừa phải, một giọng hát chính, nền nhạc thưa, ca sĩ hát rõ chữ, và lời kể một câu chuyện có đầu có cuối thay vì ghép hình ảnh rời rạc.
Ngược lại, có ba thứ khiến một bài hầu như không dùng được để luyện nghe: giọng hát luyến nhiều nốt trên một âm tiết, nền nhạc dày lấn tiếng hát, và tốc độ rap cao. Không phải vì những bài đó dở, mà vì chúng không cho tai bạn chỗ bám.
Bảng dưới xếp theo độ dễ nghe chứ không theo độ hay. Cột cuối là gợi ý chứ không phải luật, bạn cứ thử một bài trong nhóm dễ trước rồi tự đo.
| Bài hát và nghệ sĩ | Nghe dễ hay khó, vì sao | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Take Me Home, Country Roads, John Denver | Nhịp đều, hát rõ từng chữ, gần như không luyến | Người mới |
| Yesterday Once More, Carpenters | Giọng hát tròn chữ vào loại rõ nhất, tempo chậm | Người mới |
| Let It Be, The Beatles | Câu ngắn, điệp khúc lặp nhiều, đệm piano thưa | Người mới |
| Count on Me, Bruno Mars | Từ vựng đời thường, guitar mộc, giọng sáng | Người mới |
| The Sound of Silence, Simon và Garfunkel | Hát rất rõ chữ, nhưng từ vựng thiên về văn chương | Sơ trung cấp |
| Perfect, Ed Sheeran | Chậm và rõ, đôi chỗ nuốt phụ âm cuối câu | Sơ trung cấp |
| Let Her Go, Passenger | Nhịp đều, chữ rõ, điệp khúc lên cao hơi khó bắt | Sơ trung cấp |
| A Thousand Years, Christina Perri | Chậm, nhưng nguyên âm giữ rất dài nên khó tách từ | Sơ trung cấp |
| 7 Years, Lukas Graham | Kể chuyện theo mốc tuổi, câu đơn giản, vài đoạn dồn nhanh | Trung cấp |
| Someone Like You, Adele | Chậm nhưng giọng luyến nhiều và hay nuốt chữ cuối câu | Trung cấp |
| I'm Yours, Jason Mraz | Dày dạng rút gọn và hát lệch nhịp có chủ ý | Trung cấp |
| What a Wonderful World, Louis Armstrong | Rất chậm, nhưng chất giọng khàn làm các âm bị mờ | Trung cấp |
| Yellow, Coldplay | Nguyên âm kéo dài tới mức ranh giới giữa các từ biến mất | Trung cấp trở lên |
| Lose Yourself, Eminem | Tốc độ rap cao, chỉ dùng được sau khi đã đọc lời | Nâng cao, luyện nhịp |
| Chandelier, Sia | Nguyên âm biến dạng mạnh, gần như không tách được từ bằng tai | Không hợp để luyện nghe |
Nếu bạn muốn một nguồn nghe có hình để đổi vị, danh sách phim học tiếng Anh xếp theo độ khó nghe dùng cùng logic xếp hạng này, chỉ khác ở chỗ phim có bối cảnh giúp bạn đoán.
Năm bước biến một bài hát thành buổi học
Một bài hát dùng đúng cách cho bạn nhiều hơn mười bài nghe lướt. Quy trình dưới đây làm trên một bài duy nhất, trải ra vài buổi ngắn trong tuần.
- Nghe chay hai lượt, không nhìn gì cả. Lượt một chỉ để quen nhạc. Lượt hai cầm giấy, ghi lại bất kỳ từ nào tai bạn bắt được, kể cả từ lẻ. Danh sách ngắn ngủn đó chính là mốc để lát nữa bạn biết mình tiến bao xa.
- Mở lời bài hát trên nền tảng có bản quyền. Spotify, Apple Music và YouTube Music đều hiển thị lời chạy theo nhạc, Genius và Musixmatch cũng là nguồn có giấy phép. Tránh các bản chép tay trên diễn đàn, vì chúng sai chính tả và sai cả từ, mà bạn thì chưa đủ trình để phát hiện. Đọc một lượt cho hiểu nghĩa tổng thể, chưa cần tra từng từ.
- Hát theo, chậm lại từng câu. Đây là bước ít người làm và là bước có giá trị nhất. Hát theo buộc miệng bạn chạy đúng chuỗi âm mà tai vừa nghe, và chỗ nào bạn hát trượt chính là chỗ tai bạn chưa nghe rõ. Chú ý riêng những chỗ hai từ dính vào nhau thành một khối, đó là hiện tượng nối âm trong tiếng Anh và nó xuất hiện dày trong lời nhạc.
- Chép lại một khổ bằng tai. Chọn một khổ khoảng bốn tới sáu câu, tắt lời đi, phát lại và chép ra giấy đúng những gì bạn nghe được. Rồi mới mở lời ra đối chiếu. Mọi chỗ lệch đều là thông tin: bạn nghe thiếu một phụ âm cuối, bạn nghe hai từ thành một, bạn tự điền một từ quen vào chỗ trống. Bốn phút này cho bạn nhiều dữ liệu hơn cả tuần nghe thụ động.
- Tra và lưu theo cụm, đừng lưu từ lẻ. Lấy ba tới năm cụm bạn thấy dùng lại được trong đời thường, không phải cụm ẩn dụ chỉ hợp trong bài hát. Ghi cả câu chứa cụm đó, vì cụm không có ngữ cảnh thì lát nữa bạn không biết cắm vào đâu. Nguyên tắc chọn cụm nào để lưu nằm trong bài học bao nhiêu từ vựng và học thế nào.
| Bước | Việc cần làm | Mất chừng bao lâu | Coi như xong khi |
|---|---|---|---|
| 1 | Nghe chay, ghi từ bắt được | Hai lượt bài hát | Bạn có một danh sách từ, dù rất ngắn |
| 2 | Đọc lời, nắm nghĩa tổng thể | Vài phút | Bạn kể lại được bài hát nói về chuyện gì |
| 3 | Hát theo từng câu | Chừng mười phút | Bạn theo kịp cả bài mà không hụt nhịp |
| 4 | Chép lại một khổ bằng tai | Ngắn, khoảng năm phút | Bạn đã đối chiếu và khoanh được chỗ lệch |
| 5 | Lưu cụm kèm câu | Vài phút | Có ba tới năm cụm nằm trong sổ, kèm ngữ cảnh |
Bước bốn là bước duy nhất kiểm chứng được bạn có nghe được thật hay không. Bốn bước còn lại đều có thể làm xong mà tai không tiến bộ chút nào, vì mắt bạn đã thấy chữ trước khi tai kịp làm việc.
Những dạng rút gọn bạn sẽ gặp trong lời nhạc
Lời nhạc viết theo cách người ta hát, nên nó đầy những dạng rút gọn mà sách giáo khoa không dạy. Bảng này để bạn đọc lời không bị khựng, và quan trọng hơn, để bạn biết dạng nào mang sang lúc nói được và dạng nào thì không.
| Dạng trong lời nhạc | Dạng đầy đủ | Phiên âm IPA | Dùng được ở đâu |
|---|---|---|---|
| gonna | going to | /ˈɡɔːnə/ | Nói chuyện đời thường, không viết trong văn bản trang trọng |
| wanna | want to | /ˈwɑːnə/ | Nói chuyện đời thường |
| gotta | have got to | /ˈɡɑːtə/ | Nói chuyện đời thường |
| kinda | kind of | /ˈkaɪndə/ | Nói chuyện đời thường |
| outta | out of | /ˈaʊtə/ | Nói suồng sã |
| lemme | let me | /ˈlemi/ | Nói suồng sã |
| gimme | give me | /ˈɡɪmi/ | Nói suồng sã |
| dunno | do not know | /dəˈnoʊ/ | Nói suồng sã |
| 'cause | because | /kəz/ | Nói chuyện đời thường |
| 'til | until | /tɪl/ | Nói chuyện đời thường |
| y'all | you all | /jɔːl/ | Giọng miền nam nước Mỹ, dùng theo vùng |
| ain't | am not, is not, are not, has not, have not | /eɪnt/ | Chỉ trong lời nhạc và khẩu ngữ vùng, đừng dùng khi thi hay khi làm việc |
| Phủ định đôi | Một phủ định là đủ | Chỉ trong lời nhạc và khẩu ngữ vùng | |
| Bỏ trợ động từ đầu câu hỏi | Giữ nguyên trợ động từ | Nói nhanh thì có, viết thì không |
Bốn dạng đầu bảng xuất hiện dày đặc trong lời nói thật, nên nhận ra chúng bằng tai là một khoản lãi thật sự. Hai dòng cuối thì chỉ nên hiểu, không nên bắt chước.
Từ chỗ hát theo tới chỗ nghe được
Có một khoảng cách mà ai học qua nhạc lâu năm cũng gặp. Bạn hát theo được cả bài, nhớ được kha khá cụm, và rồi một đồng nghiệp người nước ngoài nói một câu bình thường thì bạn vẫn không bắt kịp. Lý do nằm ở chỗ nhạc đã dọn sẵn đường cho tai bạn: nhịp đều, câu ngắn, phát âm được kéo dài, và bạn đã nghe bài đó hai chục lần nên thật ra bạn đang nhớ chứ không đang nghe.
Lời nói thật không có gì trong số đó. Nó nhanh hơn, không có nhịp cố định, các từ nối dính vào nhau, người nói đổi ý giữa câu, và bạn chỉ được nghe một lần. Muốn bắc cầu, bạn cần một hoạt động buộc tai làm việc trên chất liệu nói thật và cho bạn biết ngay mình sai ở đâu.
Đó chính là nghe chép chính tả: nghe một câu, chép lại đúng thứ tai bắt được, rồi so với bản gốc. Ở WELE việc so sánh được chấm tự động tới từng từ trên kho hơn 800 bài podcast có transcript, nên bạn không phải tự dò bằng mắt và không tự lừa mình được. Những từ bạn chép sai sẽ quay lại theo lịch lặp lại ngắt quãng, tức là chỗ tai bạn yếu được ôn nhiều hơn chỗ tai bạn đã ổn. Bắt đầu thì miễn phí, và nếu chưa rõ mình đang ở đâu thì bài kiểm tra trình độ nghe chỉ mất vài phút.
Cách ghép hai thứ vào một tuần rất đơn giản: nhạc để nạp và để giữ hứng, nghe chép để kiểm tra. Nghe nhạc lúc di chuyển và lúc làm việc nhà, dành mười lăm phút ngồi yên cho một đoạn chép chính tả. Hai việc không thay thế nhau, và thiếu việc thứ hai thì việc thứ nhất kéo dài mãi mà không ra kết quả.
Câu hỏi thường gặp về học tiếng Anh qua nhạc
Nghe nhạc tiếng Anh trong lúc làm việc có tính là học không?
Tính là tiếp xúc, không tính là học. Khi đầu bạn đang bận việc khác, tai chỉ xử lý phần nhạc và bỏ qua phần chữ. Cái đó vẫn có ích ở mức làm bạn quen với âm hưởng tiếng Anh và giữ thói quen, nhưng đừng ghi nó vào cột thời gian học của bạn.
Học thuộc lời một bài hát có tăng vốn từ không?
Có, nhưng theo cách hạn chế. Từ học từ bài hát thường nằm trong trí nhớ dưới dạng cả câu hát, nên lúc cần dùng bạn khó tách nó ra. Cách chữa là bước năm ở trên: sau khi thuộc, tự đặt một câu mới với cụm đó trong hoàn cảnh của bạn. Lúc cụm rời khỏi giai điệu mà vẫn dùng được thì nó mới thật sự là của bạn.
Nên chọn nhạc Anh Anh hay nhạc Mỹ?
Ở giai đoạn nghe nhạc thì khác biệt này gần như không đáng kể, vì ca sĩ hay trung hoà giọng khi hát và bạn khó nghe ra chất vùng. Chọn giọng theo mục tiêu của bạn là việc nên làm ở phần luyện nghe nói, không phải ở phần nghe nhạc.
Rap có luyện nghe được không?
Có, nhưng để sau. Rap là bài tập nhịp và nối âm rất tốt cho người đã nghe được ở tốc độ bình thường, vì nó ép bạn theo kịp một chuỗi âm tiết dày. Với người còn chật vật ở tốc độ thường thì rap chỉ tạo cảm giác thất bại. Nếu muốn thử, hãy đọc lời trước rồi mới nghe, ngược hẳn thứ tự của các bài khác.
Một bài nên học bao lâu rồi chuyển sang bài khác?
Chuyển khi bạn không còn nghe ra thêm thứ gì mới, thường là sau vài buổi ngắn trong cùng một tuần. Dấu hiệu rõ nhất là bạn chép lại một khổ mới mà gần như không sai chỗ nào. Ở lại lâu hơn thì bạn đang ôn trí nhớ chứ không còn luyện tai.
Nếu nhạc là thứ giữ bạn ở lại với tiếng Anh mỗi ngày, hãy giữ nó và chỉ thêm vào đúng một việc có kiểm chứng ở cuối tuần. Còn nếu bạn muốn thêm nguồn nghe có người nói thật và ra bài đều, danh sách kênh YouTube học tiếng Anh chia theo mục đích là chỗ đi tiếp hợp lý nhất từ đây.
