Sách Học Tiếng Anh: 14 Cuốn Đáng Mua Và Cách Chọn Cho Đúng

Bạn đứng trước kệ sách tiếng Anh trong nhà sách và thấy khoảng hai trăm cuốn bìa na ná nhau, cuốn nào cũng ghi là dành cho người mới bắt đầu. Bạn chọn ba cuốn theo cảm giác, mang về, và vài tháng sau cả ba đều dừng lại đâu đó quanh trang hai mươi.

Chuyện đó ít liên quan đến ý chí. Phần lớn danh sách sách trên mạng xếp theo kiểu hay nhất mọi thời đại, trong khi thứ bạn thật sự cần biết là cuốn nào vá đúng chỗ đang thủng. Một người viết email công việc sai thì và một người không phân biệt nổi ship với sheep cần hai loại sách khác hẳn nhau, dù cả hai đều tự nhận là mất gốc.

Danh sách dưới đây xếp theo mục đích chứ không theo thứ hạng, và chỉ gồm sách đang bán, có bản cập nhật, tác giả và nhà xuất bản kiểm tra được. Mỗi mục đều nói rõ cuốn đó không làm được gì, để bạn khỏi mua cuốn thứ tư về xếp cạnh ba cuốn cũ.

• Bảng chọn nhanh mười bốn cuốn
• Sách ngữ pháp: bộ khung để tự sửa câu
• Sách từ vựng: học từ theo cụm, không theo danh sách
• Sách phát âm: dạy tai trước, dạy miệng sau
• Sách đọc theo trình độ: graded readers
• Sách song ngữ: dùng đúng thì tốt, dùng sai thì phí
• Sách đi qua mắt, còn tai phải luyện riêng
• Chọn sách theo tình huống của bạn
• Hỏi đáp về chọn sách

Bảng chọn nhanh mười bốn cuốn

Nếu bạn chỉ có một phút, đọc bảng này rồi nhảy thẳng xuống nhóm đang cần. Cột cuối quan trọng hơn bạn nghĩ: sách có audio kèm là sách bạn dùng được cả bằng tai.

Sách ngữ pháp: bộ khung để tự sửa câu

Ngữ pháp không phải thứ bạn học thuộc rồi mới được nói. Nó là bộ quy tắc để khi bạn viết ra một câu sai, bạn tự chỉ được ra chỗ sai mà không cần ai giải thích. Ba cuốn Cambridge dưới đây là cùng một bộ, chia theo trình độ, còn cuốn thứ tư đi theo hướng khác hẳn.

Essential Grammar in Use (Raymond Murphy, Cambridge)

Đây là bản sơ cấp của bộ Grammar in Use, viết cho người ở khoảng A1 đến B1. Cấu trúc mỗi bài gói gọn trong hai trang mở ra: trang trái giải thích bằng câu ngắn và ví dụ đời thường, trang phải là bài tập, đáp án nằm cuối sách. Điểm mạnh thật sự của nó là bạn học được một mình, không cần ai giảng. Điểm yếu là nó không phải giáo trình có lộ trình, nên không có ai bảo bạn hôm nay học bài nào; bạn phải tự quyết và tự giữ nhịp. Hợp với người mới và người học lại sau nhiều năm bỏ dở.

English Grammar in Use (Raymond Murphy, Cambridge)

Bản trung cấp cho B1 đến B2, và là cuốn được nhắc tên nhiều nhất khi ai đó hỏi mua sách ngữ pháp nào. Bản thứ năm ra năm 2019, có phiên bản kèm ebook tương tác và audio dùng được cả khi ngoại tuyến. Nó phát huy tác dụng rõ nhất khi dùng như sách tra: bạn viết một câu, cảm thấy sai ở thì hoặc giới từ, mở đúng unit đó ra đọc trong năm phút. Chỗ nó không giúp được là khoảng cách giữa làm đúng bài tập và nói đúng lúc đang căng thẳng, khoảng cách đó chỉ đóng lại bằng việc dùng thật.

Advanced Grammar in Use (Martin Hewings, Cambridge)

Bản nâng cao cho C1 đến C2. Ấn bản thứ tư phát hành năm 2023 gồm 105 unit, trong đó có năm unit mới về ngữ pháp dùng trong văn viết học thuật, cộng thêm bộ bài kiểm tra online để tự chấm. Nếu bạn đang viết báo cáo, luận văn hoặc nhắm band cao ở phần writing, đây là cuốn đáng mua. Với người còn ở trung cấp thì nó nặng và trừu tượng, mua sớm chỉ để lên kệ cho đẹp.

Basic English Grammar và Understanding and Using English Grammar (Azar và Hagen, Pearson)

Bộ Azar đi hướng ngược với Murphy: giải thích dài hơn, bảng biểu nhiều hơn, và có sẵn hoạt động luyện theo cặp vì nó sinh ra cho lớp học. Cả hai cuốn hiện ở ấn bản thứ năm, kèm phần luyện tập trực tuyến chấm tự động. Chọn bộ này nếu bạn thuộc kiểu người đọc giải thích ngắn xong vẫn thấy hụt và muốn được dẫn từng bước. Đổi lại sách dày, khô hơn, và tự học một mình dễ đuối ở giữa; chuẩn ở đây là tiếng Anh Mỹ. Nếu muốn xem trước bức tranh chung của mảng này, bài ngữ pháp tiếng Anh của WELE xếp các chủ điểm theo thứ tự nên học.

Sách từ vựng: học từ theo cụm, không theo danh sách

Danh sách một nghìn từ thông dụng chép ra vở là cách học tốn thời gian nhất mà nhiều người vẫn làm. Bốn bộ dưới đây đều dạy từ trong câu và trong cụm, tức là dạy luôn cách dùng, chứ không chỉ dạy nghĩa.

English Vocabulary in Use (Michael McCarthy và Felicity O'Dell, Cambridge)

Bộ này chia theo cấp từ Elementary lên Advanced, cùng kiểu trình bày hai trang một unit giống bộ ngữ pháp. Bản Elementary hướng tới A2 với 60 unit in màu, còn bản Advanced dành cho C1 và C2 với hơn một trăm unit và hơn hai nghìn từ cùng cụm mới. Cái nó làm tốt là đặt từ trong tình huống trước khi bắt bạn dùng, nên bạn nhớ được cả sắc thái. Hạn chế nằm ở chỗ bài tập điền chỗ trống cho cảm giác đã thuộc, trong khi trí nhớ thật chỉ hình thành khi bạn gặp lại từ đó ở nơi khác, nhất là khi nghe.

Oxford Word Skills, ấn bản thứ hai (Ruth Gairns và Stuart Redman, Oxford)

Ba cấp Basic, Intermediate và Advanced, xây trên danh sách Oxford 3000 và Oxford 5000, tức là những từ mà Oxford xác định là cần nhất ở mỗi mức. Ấn bản thứ hai được viết lại với một trăm unit mỗi cấp và hơn hai nghìn từ khoá mỗi cấp, mỗi unit gói vừa một buổi ngồi học. Ưu điểm là chia theo chủ đề đời sống nên bạn thấy ngay lúc nào dùng được. Nhược điểm là học theo chủ đề dễ tạo ảo giác quen mặt: bạn đọc lướt thấy từ nào cũng biết rồi, nhưng đến lúc cần thì không bật ra.

English Collocations in Use (McCarthy và O'Dell, Cambridge)

Hai cấp, Intermediate cho B1 đến B2 và Advanced cho C1 đến C2, mỗi cuốn 60 unit, danh sách cụm được rút ra từ kho ngữ liệu Cambridge International Corpus. Cuốn này chữa đúng cái lỗi khiến câu của bạn đúng ngữ pháp mà vẫn nghe lạ tai, kiểu chọn nhầm giữa make và do, hoặc dịch thẳng mưa to thành cụm không ai dùng. Nó chỉ có nghĩa khi bạn đã ở khoảng B1 trở lên; dưới mức đó bạn còn đang thiếu từ đơn, chưa đến lúc lo từ đi với nhau. Bài từ vựng theo ngữ cảnh giải thích vì sao cụm dễ nhớ hơn từ lẻ.

4000 Essential English Words (Paul Nation, Compass Publishing)

Sáu quyển, ấn bản thứ hai phát hành năm 2018, mỗi quyển khoảng gần hai trăm trang. Điểm khác biệt nằm ở nguyên tắc sắp xếp: từ được chọn và xếp theo tần suất xuất hiện trong tiếng Anh thật, quyển đầu đi từ nhóm một nghìn từ hay gặp nhất rồi mở dần lên. Nghĩa là mỗi từ bạn học đều có xác suất gặp lại cao, thứ mà danh sách từ vựng tự soạn không bảo đảm được. Điểm trừ là các đoạn đọc trong sách viết ra để nhồi từ chứ không phải để đọc cho vui, nên hơi khô. Bạn có thể đo mình đang ở đâu bằng bài kiểm tra từ vựng trước khi chọn quyển bắt đầu.

Sách phát âm: dạy tai trước, dạy miệng sau

Đa số người học mua sách phát âm để nói hay hơn, rồi bỏ dở vì không tự biết mình nói đúng chưa. Cách dùng đúng ngược lại: dùng sách phát âm để nghe ra sự khác nhau đã, vì khi tai chưa phân biệt được hai âm thì miệng cũng không tạo ra được hai âm.

Ship or Sheep và Tree or Three (Ann Baker, Cambridge)

Ship or Sheep là khoá phát âm mức trung cấp, ấn bản thứ ba do Cambridge phát hành, xây quanh minimal pairs, tức các cặp từ chỉ khác nhau đúng một âm. Tree or Three là bản sơ cấp cùng bộ, cùng cách làm nhưng nhẹ hơn. Cả hai đều đi kèm audio, và audio mới là phần chính chứ không phải chữ trên giấy. Giới hạn cần biết trước: chuẩn được lấy là tiếng Anh Anh, và không có ai chấm bạn, bạn tự nghe rồi tự kết luận mình đúng, đó là chỗ dễ tự lừa nhất.

English Pronunciation in Use (Cambridge)

Bộ ba cấp: Elementary do Jonathan Marks và Sylvie Donna viết, Intermediate do Mark Hancock viết, Advanced do Martin Hewings viết. Mỗi cuốn khoảng 60 unit, phủ từ âm đơn lên trọng âm từ, nối âm trong câu và ngữ điệu. So với Ship or Sheep thì bộ này rộng hơn, vì nó không dừng ở âm lẻ mà đi tới nhịp của cả câu, phần quyết định việc bạn nghe hụt hay nghe được. Phần ngữ điệu là phần khó tự đánh giá nhất khi học một mình, nên đừng kỳ vọng làm xong là sửa xong. Bài phát âm tiếng Anh nói kỹ hơn về thứ tự nên sửa.

American Accent Training (Ann Cook, Barron's)

Ấn bản thứ tư ra năm 2017, khoảng gần hai trăm rưỡi trang, kèm audio online. Trọng tâm của nó không phải từng âm mà là nhịp: chỗ nào nhấn, chỗ nào nuốt, câu lên hay xuống ở cuối. Đây đúng là phần khiến người Việt nghe người Mỹ nói nhanh thấy như một chuỗi âm dính liền. Điều sách không làm được là nghe bạn nói và chỉ ra lỗi của riêng bạn; nó đưa mẫu, còn việc đối chiếu vẫn nằm ở tai bạn.

Sách đọc theo trình độ: graded readers

Đây là nhóm bị bỏ qua nhiều nhất và cũng là nhóm thay đổi tốc độ tiến bộ rõ nhất. Graded readers là sách đã được viết lại hoặc rút gọn để số từ và cấu trúc nằm trong tầm một cấp độ, nhờ vậy bạn đọc trơn được cả cuốn thay vì tra từ điển ba lần một trang rồi bỏ.

Oxford Bookworms Library (Oxford University Press)

Bảy cấp từ Starter lên Stage 6, trải từ A1 đến C1, với hơn hai trăm bảy mươi đầu sách gồm cả truyện kinh điển, tiểu thuyết hiện đại và sách phi hư cấu. Bìa mỗi cuốn in sẵn số từ và cấp CEFR, nên bạn không phải đoán xem cuốn này có vừa sức không. Nhiều đầu sách có audio đi kèm và bán trên kệ ebook của Oxford. Nhược điểm chung của bản rút gọn là văn phong bị san phẳng, bạn có cốt truyện nhưng mất giọng văn gốc; đó là cái giá phải trả để đọc được liền mạch.

Penguin Readers

Cũng chia theo CEFR, đi từ Starter lên Level 7, và điểm mạnh riêng là danh mục có cả sách phi hư cấu ăn khách được rút gọn, chẳng hạn Originals của Adam Grant nằm ở cấp cao nhất. Nếu bạn thấy truyện thiếu nhi rút gọn nhạt nhẽo thì đây là bộ đáng thử, vì nội dung gần với thứ người lớn tự chọn đọc hơn. Cần kiểm tra trước khi mua: không phải đầu sách nào cũng có audio, và cấp độ giữa các nhà xuất bản không khớp nhau tuyệt đối.

Sách song ngữ: dùng đúng thì tốt, dùng sai thì phí

Sách song ngữ Anh Việt là cửa vào quen thuộc nhất với người mất gốc, và cũng là loại sách bị dùng sai nhiều nhất.

Truyện song ngữ Anh Việt

Ở Việt Nam, First News và một số nhà xuất bản trong nước làm khá nhiều bộ song ngữ, từ tuyển tập Hạt Giống Tâm Hồn song ngữ đến truyện ngụ ngôn Aesop song ngữ, với vốn từ được chọn quanh nhóm từ cơ bản và từ khó in nghiêng để tra nhanh. Cái nó làm tốt là hạ rào cản tâm lý: bạn mở ra và đọc được ngay từ trang đầu, không có cảm giác thất bại. Cái bẫy nằm ở chính thiết kế đó. Mắt bạn sẽ trượt sang phần tiếng Việt trước khi não kịp đoán nghĩa, và đoán nghĩa mới là động tác tạo ra tiến bộ. Cách dùng đúng là che phần tiếng Việt lại, đọc trọn đoạn tiếng Anh, tự đoán, rồi mới mở ra đối chiếu. Khi bạn đã đoán đúng phần lớn, hãy chuyển sang graded readers vì lúc đó cột tiếng Việt chỉ còn là cái nạng. Nếu bạn đang bắt đầu lại từ số không, bài học tiếng Anh cho người mất gốc có lộ trình chi tiết hơn.

Sách đi qua mắt, còn tai phải luyện riêng

Mười bốn cuốn ở trên có một điểm chung ít ai nói ra: chúng đi vào bạn qua mắt. Ngay cả sách phát âm, thứ có audio thật, cũng vận hành theo kiểu bạn nghe mẫu rồi tự chấm mình. Đó là lý do có những người đọc hết Murphy, làm hết English Vocabulary in Use, mà bật một đoạn podcast lên vẫn không bắt được câu đầu tiên.

Kỹ năng nghe cần một dạng phản hồi khác: bạn phải bị chỉ ra chính xác từ nào mình nghe hụt, ngay lúc vừa nghe hụt. Cách rẻ nhất để tạo ra phản hồi đó là nghe chép chính tả, nghe một câu ngắn rồi chép lại từng từ và đối chiếu với transcript. Chỗ bạn chép sai thường không phải từ lạ, mà là từ bạn đã biết nhưng bị nuốt hoặc bị dính vào từ bên cạnh trong câu nói thật.

Nói thẳng phần WELE làm: chúng tôi làm nghe chép chính tả với kho hơn tám trăm bài nghe podcast có transcript, chấm từng từ bạn chép, và đưa những từ bạn sai quay lại theo lịch lặp lại ngắt quãng để bạn gặp lại đúng lúc sắp quên. Bắt đầu thì miễn phí. Phần WELE không làm cũng rõ như vậy: đây không phải khoá ngữ pháp, nên nó không thay được Essential Grammar in Use; nó cũng không phải gia sư chấm phát âm, nên nó không nghe bạn nói và sửa khẩu hình cho bạn. Sách lo phần kiến thức, nghe chép lo phần tai, hai việc không đắp lên nhau được.

Chọn sách theo tình huống của bạn

Bốn tình huống dưới đây gom gần hết người đang đọc bài này. Mỗi tình huống chỉ nên bắt đầu bằng hai cuốn, không hơn.

Bạn mất gốc, học lại từ đầu. Lấy Essential Grammar in Use làm cột sống và một bộ truyện song ngữ hoặc Oxford Bookworms cấp Starter làm phần đọc. Bỏ qua toàn bộ nhóm collocations và nhóm nâng cao, chúng chưa dùng được. Học ba mươi phút mỗi ngày, một unit ngữ pháp và vài trang truyện.

Bạn đi làm bận, tiếng Anh đủ dùng nhưng chậm. English Grammar in Use để tra khi viết email, cộng English Collocations in Use để câu bớt gượng. Đừng mua sách phát âm ở giai đoạn này nếu vấn đề của bạn là bị hiểu nhầm khi viết. Bài học 15 phút mỗi ngày có cách chia nhỏ thời gian.

Bạn luyện thi. Advanced Grammar in Use cho phần viết, English Vocabulary in Use bản Advanced cho phần từ, và tài liệu luyện đề riêng của kỳ thi bạn đăng ký. Sách ngữ pháp tổng quát không thay được đề thi thật, đừng đổi vai hai thứ đó cho nhau.

Bạn muốn nghe tốt. Đây là tình huống mà mua thêm sách ít giúp được nhất. Lấy English Pronunciation in Use để hiểu vì sao câu nói thật bị nuốt âm, rồi dành phần lớn thời gian cho nghe thật có phản hồi. Nếu chưa biết mình đang ở đâu, bài kiểm tra trình độ nghe cho bạn một mốc để so lại sau một tháng. Muốn xem thêm nguồn nghe ngoài sách, học tiếng Anh qua phim là bài đi cùng chủ đề này.

Hỏi đáp về chọn sách

Nên mua sách giấy hay dùng bản điện tử

Sách bài tập nên mua giấy, vì bạn cần viết vào và cần lật qua lật lại giữa trang giải thích và trang bài tập. Sách đọc thì bản điện tử tiện hơn vì tra từ nhanh. Riêng bản kèm ebook của Cambridge có audio, phần audio đó là thứ bản photo ngoài tiệm không có.

Một lúc nên học mấy cuốn

Hai. Một cuốn kiến thức để làm bài tập và một cuốn đọc để giải trí. Ba cuốn trở lên gần như luôn kết thúc bằng việc bỏ dở cả ba, vì mỗi cuốn đòi một khung giờ riêng mà bạn chỉ có một khung giờ.

Sách Cambridge hay Oxford tốt hơn

Câu hỏi này không có đáp án chung. Cambridge mạnh ở dòng tự học có đáp án sẵn, Oxford mạnh ở danh mục graded readers và ở từ vựng bám danh sách tần suất. Chọn theo việc bạn đang thiếu gì, không theo tên nhà xuất bản trên bìa.

Học hết English Grammar in Use thì nói được chưa

Chưa, và điều đó bình thường. Sách đó cho bạn khả năng nhận ra câu sai, còn nói trôi là một kỹ năng vận động cần lặp lại thành phản xạ. Ghép nó với nói thật hoặc với luyện giao tiếp thì phần kiến thức mới chuyển được thành phản xạ.

Có nên mua sách luyện thi IELTS ngay từ đầu không

Không, nếu bạn còn ở dưới B1. Sách luyện đề giả định bạn đã có nền và chỉ cần làm quen dạng câu hỏi. Mua sớm thì bạn học cách đoán mẹo trước khi có thứ để đoán, và điểm sẽ đứng lại ở một mức rồi không nhích nữa.

Chốt lại cho gọn: mở tủ sách của bạn ra, giữ lại đúng hai cuốn đang thật sự dùng, và đặt phần nghe ra khỏi sách. Nếu chưa biết bắt đầu phần nghe ở đâu, thử một bài nghe chép chính tả hôm nay rồi so lại sau bốn tuần.